Küçükbaş Hayvanlarda Genel Üreme İşlevleri
Synopsis
Bu bölüm, küçükbaş hayvanlarda üreme etkinliğinin temel unsurlarını kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Dişi hayvanlarda üreme süreci, eşeysel olgunluk ve damızlık çağı ile başlamaktadır. Eşeysel olgunluk, tür, ırk ve çevresel faktörlere bağlı olarak değişiklik gösteren dinamik bir süreçtir. Dişi koyun ve keçiler genellikle 5 ila 9 aylık yaş aralığında puberteye ulaşır. Bu süreçte meydana gelen hormonal değişimler, üreme kapasitesinin şekillenmesinde kritik bir rol oynar. Mevsimsel poliöstrik üreme döngüsü sergileyen koyun ve keçilerde kızgınlık dönemleri, ağırlıklı olarak sonbahar ve kış aylarında gözlenir. Pubertenin oluşumunda fotoperiyot belirleyici bir faktördür ve doğum mevsimine bağlı olarak ergenlik yaşı farklılık gösterebilir. Melatonin hormonu, gün uzunluğuna bağlı olarak üreme faaliyetlerini düzenleyerek üreme döngüsünde merkezi bir rol üstlenir. Erkek hayvanlarda üreme etkinliği; testis gelişimi, sperm üretimi ve libido gibi faktörlerle doğrudan ilişkilidir. Erkek bireylerin çiftleşme kapasitesine ulaştığı dönem olan puberte, genetik ve çevresel faktörlerin yanı sıra beslenme düzeyinden de etkilenmektedir. Testis hacmi ve sperm kalitesi, erkek üreme verimliliğinin temel göstergeleri olarak öne çıkar. Üreme sürecinde başarıyı artırmak için dengeli beslenme ve uygun bakım büyük önem taşır. Aynı şekilde, çiftleşme mevsiminin doğru yönetimi, yüksek üreme performansı elde edilmesinde kritik bir rol oynar. Doğum, doğum sonrası bakım, laktasyon ve döl verim ölçütleri gibi unsurlar, üreme sürecinin tüm aşamalarını kapsayarak sürdürülebilir hayvancılık uygulamalarına katkı sağlamaktadır.
References
Alaçam, E. Koyunlarda siklik düzen ve üremenin denetlenmesi. Hayvancılık Araştırma Dergisi, 1993; 3(2): 65-69.
Kaymakçı, M. Üreme Biyolojisi. (7. baskı). Bornova, İzmir: Ege Üniversitesi Basım Evi; 2016.
Foster, D.L., & Hileman, S.M. Puberty in the sheep. In: Knobil, E., & Neill, J.D. (Eds.), Knobil and Neill’s Physiology of Reproduction (4th Edition). 2015; http://dx.doi.org/10.1016/B978-0-12-397175-3.00031-4.
Emsen, H. Hayvan Yetiştirme İlkeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları; 2003.
Diehl, B. N. Advanced reproduction for small ruminants. 2023. University of Florida College of Veterinary Medicine. (Erişim adresi: https://animal.ifas.ufl.edu/media/animalifasufledu/small-ruminant-website/small-ruminant-short-course/archive/2023/Advanced-Reproduction-for-Small-Ruminants-Dr.-Diehl.pdf, erişim tarihi: 6 Kasım 2024).
Kaymakçı, M., & Sönmez, R. İleri Koyun Yetiştiriciliği. (1. baskı). Bornova, İzmir: 1996.
Gimenez D. Reproductive management of goats and sheep. Alabama Cooperative Extension System, 2007; Bulletin ANR-1316.
Lea R, England GCW. Puberty and seasonality. In: Veterinary Reproduction and Obstetrics. 10th ed. 2019; p. 54-62. https://doi.org/10.1016/B978-0-7020-7233-8.00003-3.
Basrur, P. K., & Kochhar, H. S. Inherited sex abnormalities in goats. In: Youngquist, R. S., & Threlfall, W. R. (Eds.), Current Therapy in Large Animal Theriogenology. (2nd ed.). USA: Saunders; 2007. p. 590-594.
Hafez, E. S. E., & Hafez, B. In: Hafez, E.S.E. (Ed.), Reproduction in farm animals. (7th ed.). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch2
Aslan, F. A. Farklı Kan Dereceli Romanov Melez Erkek ve Dişi Kuzularda Büyüme ve Üreme Performansı. 2008; Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Zootekni Anabilim Dalı
Smith, M. C., ve Sherman, D. M. Goat Medicine. (1. Baskı). Philadelphia: Lea & Febiger; 1994.
Ertuğrul, M. Küçükbaş hayvan yetiştirme uygulamaları. (2. Baskı). Ankara: Ziraat Fakültesi Yayınları:1446; 1996.
Jainudeen MR, Wahid H, Hafez ESE. Sheep and goats. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 172-180. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch12
Rosa, H.J.D., & Bryant, M.J. Seasonality of reproduction in sheep. Small Ruminant Research, 2003; 48: 155-171. https://doi.org/10.1016/S0921-4488(03)00038-5
Ramírez-Ramírez, A.I., Delgado-Tiburcio, G.I., Cruz-Espinoza, F., et al. Photoperiod and its relationship to sheep reproduction. Agro Productividad, 2021. https://doi.org/10.32854/agrop.v14i10.1620
University of Maryland Extension. (2007). Enhancing Reproductive Performance in Small Ruminants Part II: Puberty and Estrous Cycles (APSC-158P). (Erişim adresi: https://www.pubs.ext.vt.edu/content/dam/pubs_ext_vt_edu/APSC/apsc-158/APSC-158.pdf erişim tarihi: 6 Kasım 2024).
Bartlewski, P.M., Baby, T.E., & Giffin, J.L. Reproductive cycles in sheep. Animal Reproduction Science, 2011; 124(3-4): 259-268. https://doi.org/10.1016/j.anireprosci.2011.02.024
Chemineau P., Malpaux B., Delgadillo J., et al. Control of sheep and goat reproduction: use of light and melatonin. Animal Reproduction Science, 1992; 30(1-3): 157-184. https://doi.org/10.1016/0378-4320(92)90010-B
Robinson, J. J., Ashworth, C. J., Rooke, J. A., et al. Nutrition and fertility in ruminant livestock. Animal Feed Science and Technology, 2006; 126, 259-276. https://doi.org/10.1016/j.anifeedsci.2005.08.006
Noakes, D. E., Parkinson, T. J., & England, G. C. W. Veterinary reproduction and obstetrics (9th ed.). 2019; Saunders Elsevier.
Fatet A., Pellicer-Rubio M.T., Leboeuf B. Reproductive cycle of goats. Animal Reproduction Science, 2011; 124(3–4): 211–219. https://doi.org/10.1016/j.anireprosci.2010.08.029
Hafez, E. S. E., ve Hafez, B. Reproductive cycles. B. Hafez ve E. S. E. Hafez (Eds.), Reproduction in Farm Animals. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000. p.55-67 https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch4
McDonald, P., Edwards, R. A., Greenhalgh, J. F. D., Morgan, C. A., Sinclair, L. A., & Wilkinson, R. G. 2011. Animal nutrition (7th ed.). Prentice Hall.
Senger, PL. Pathways to pregnancy and parturition. (3st revised edition). Pullman, WA: Current Conceptions, Inc.; 2012.
Çiftci HB., Çiftlik hayvanlarında gebelik teşhisinde kullanılan klinik teknikler ve etkinlikleri. YYÜ Tarım Bilimleri Dergisi (YYU J Agr Sci), 2011;21(3):244-253.
Cowie TA. Pregnancy diagnosis tests: A review. Commonwealth Agricultural Bureaux Joint Publication, 1948;13:11-17.
Kutty CI. Gynecological examination and pregnancy diagnosis in small ruminants using bimanual palpation technique: A review. Theriogenology, 1999;51:1555-1564. https://doi.org/10.1016/S0093-691X(99)00098-9
Kaymakçı M. İleri Koyun Yetiştiriciliği. Genişletilmiş İkinci Baskı. İzmir İli Damızlık Koyun-Keçi Yetiştiricileri Birliği Yayınları No:1, 2006; Bornova, İzmir, 335s.
Agga GE, Udala U, Regassa F, et al. Body measurements of bucks of three goat breeds in Ethiopia and their correlation to breed, age and testicular measurements. Small Ruminant Research, 2011;95(1):133–138. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2010.09.011
Garner DL, Hafez ESE. In: Hafez, E.S.E. (Ed.), Spermatozoa and seminal plasma. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 96-115. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch7
Alexander BM, Cockett NE, Burton DJ, et al. Reproductive performance of rams in three producer range flocks: Evidence of poor sexual behavior in the field. Small Ruminant Res, 2012; 107: 117-120. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2012.04.003
Alhamada M, Debus N, Bocquier F. An automated method for the evaluation of ram libido in real mating conditions. Animal, 2017; 1–9. https://doi.org/10.1017/S1751731117000611
Rosa HJD, Bryant MJ. Review: the “ram effect” as a way of modifying the reproductive activity in the ewe. Small Ruminant Research, 2002; 45:1-16. https://doi.org/10.1016/S0921-4488(02)00107-4
Gülcan, A. Ruminantlarda yem ve su tüketimi. Ankara Üniversitesi Açık Ders Materyali. 2024; Erişim adresi: https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/128404/mod_resource/content/0/3.%20HAFTA.pdf erişim tarihi: 6 Kasım 2024)
Evans G, Maxwell WMC. Salamon’s Artificial Insemination of Sheep and Goats. 8th ed. Sydney: Butterworths; 1987. p. 107-141.
Ax RL, Dally M, Didion BA, et al. Semen evaluation. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 365-375. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch25
Kaymakçı, M. Üreme Biyolojisi. (7. baskı). Bornova, İzmir: Ege Üniversitesi Basım Evi; 2016.
Foster, D.L., & Hileman, S.M. Puberty in the sheep. In: Knobil, E., & Neill, J.D. (Eds.), Knobil and Neill’s Physiology of Reproduction (4th Edition). 2015; http://dx.doi.org/10.1016/B978-0-12-397175-3.00031-4.
Emsen, H. Hayvan Yetiştirme İlkeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları; 2003.
Diehl, B. N. Advanced reproduction for small ruminants. 2023. University of Florida College of Veterinary Medicine. (Erişim adresi: https://animal.ifas.ufl.edu/media/animalifasufledu/small-ruminant-website/small-ruminant-short-course/archive/2023/Advanced-Reproduction-for-Small-Ruminants-Dr.-Diehl.pdf, erişim tarihi: 6 Kasım 2024).
Kaymakçı, M., & Sönmez, R. İleri Koyun Yetiştiriciliği. (1. baskı). Bornova, İzmir: 1996.
Gimenez D. Reproductive management of goats and sheep. Alabama Cooperative Extension System, 2007; Bulletin ANR-1316.
Lea R, England GCW. Puberty and seasonality. In: Veterinary Reproduction and Obstetrics. 10th ed. 2019; p. 54-62. https://doi.org/10.1016/B978-0-7020-7233-8.00003-3.
Basrur, P. K., & Kochhar, H. S. Inherited sex abnormalities in goats. In: Youngquist, R. S., & Threlfall, W. R. (Eds.), Current Therapy in Large Animal Theriogenology. (2nd ed.). USA: Saunders; 2007. p. 590-594.
Hafez, E. S. E., & Hafez, B. In: Hafez, E.S.E. (Ed.), Reproduction in farm animals. (7th ed.). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch2
Aslan, F. A. Farklı Kan Dereceli Romanov Melez Erkek ve Dişi Kuzularda Büyüme ve Üreme Performansı. 2008; Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Zootekni Anabilim Dalı
Smith, M. C., ve Sherman, D. M. Goat Medicine. (1. Baskı). Philadelphia: Lea & Febiger; 1994.
Ertuğrul, M. Küçükbaş hayvan yetiştirme uygulamaları. (2. Baskı). Ankara: Ziraat Fakültesi Yayınları:1446; 1996.
Jainudeen MR, Wahid H, Hafez ESE. Sheep and goats. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 172-180. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch12
Rosa, H.J.D., & Bryant, M.J. Seasonality of reproduction in sheep. Small Ruminant Research, 2003; 48: 155-171. https://doi.org/10.1016/S0921-4488(03)00038-5
Ramírez-Ramírez, A.I., Delgado-Tiburcio, G.I., Cruz-Espinoza, F., et al. Photoperiod and its relationship to sheep reproduction. Agro Productividad, 2021. https://doi.org/10.32854/agrop.v14i10.1620
University of Maryland Extension. (2007). Enhancing Reproductive Performance in Small Ruminants Part II: Puberty and Estrous Cycles (APSC-158P). (Erişim adresi: https://www.pubs.ext.vt.edu/content/dam/pubs_ext_vt_edu/APSC/apsc-158/APSC-158.pdf erişim tarihi: 6 Kasım 2024).
Bartlewski, P.M., Baby, T.E., & Giffin, J.L. Reproductive cycles in sheep. Animal Reproduction Science, 2011; 124(3-4): 259-268. https://doi.org/10.1016/j.anireprosci.2011.02.024
Chemineau P., Malpaux B., Delgadillo J., et al. Control of sheep and goat reproduction: use of light and melatonin. Animal Reproduction Science, 1992; 30(1-3): 157-184. https://doi.org/10.1016/0378-4320(92)90010-B
Robinson, J. J., Ashworth, C. J., Rooke, J. A., et al. Nutrition and fertility in ruminant livestock. Animal Feed Science and Technology, 2006; 126, 259-276. https://doi.org/10.1016/j.anifeedsci.2005.08.006
Noakes, D. E., Parkinson, T. J., & England, G. C. W. Veterinary reproduction and obstetrics (9th ed.). 2019; Saunders Elsevier.
Fatet A., Pellicer-Rubio M.T., Leboeuf B. Reproductive cycle of goats. Animal Reproduction Science, 2011; 124(3–4): 211–219. https://doi.org/10.1016/j.anireprosci.2010.08.029
Hafez, E. S. E., ve Hafez, B. Reproductive cycles. B. Hafez ve E. S. E. Hafez (Eds.), Reproduction in Farm Animals. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000. p.55-67 https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch4
McDonald, P., Edwards, R. A., Greenhalgh, J. F. D., Morgan, C. A., Sinclair, L. A., & Wilkinson, R. G. 2011. Animal nutrition (7th ed.). Prentice Hall.
Senger, PL. Pathways to pregnancy and parturition. (3st revised edition). Pullman, WA: Current Conceptions, Inc.; 2012.
Çiftci HB., Çiftlik hayvanlarında gebelik teşhisinde kullanılan klinik teknikler ve etkinlikleri. YYÜ Tarım Bilimleri Dergisi (YYU J Agr Sci), 2011;21(3):244-253.
Cowie TA. Pregnancy diagnosis tests: A review. Commonwealth Agricultural Bureaux Joint Publication, 1948;13:11-17.
Kutty CI. Gynecological examination and pregnancy diagnosis in small ruminants using bimanual palpation technique: A review. Theriogenology, 1999;51:1555-1564. https://doi.org/10.1016/S0093-691X(99)00098-9
Kaymakçı M. İleri Koyun Yetiştiriciliği. Genişletilmiş İkinci Baskı. İzmir İli Damızlık Koyun-Keçi Yetiştiricileri Birliği Yayınları No:1, 2006; Bornova, İzmir, 335s.
Agga GE, Udala U, Regassa F, et al. Body measurements of bucks of three goat breeds in Ethiopia and their correlation to breed, age and testicular measurements. Small Ruminant Research, 2011;95(1):133–138. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2010.09.011
Garner DL, Hafez ESE. In: Hafez, E.S.E. (Ed.), Spermatozoa and seminal plasma. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 96-115. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch7
Alexander BM, Cockett NE, Burton DJ, et al. Reproductive performance of rams in three producer range flocks: Evidence of poor sexual behavior in the field. Small Ruminant Res, 2012; 107: 117-120. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2012.04.003
Alhamada M, Debus N, Bocquier F. An automated method for the evaluation of ram libido in real mating conditions. Animal, 2017; 1–9. https://doi.org/10.1017/S1751731117000611
Rosa HJD, Bryant MJ. Review: the “ram effect” as a way of modifying the reproductive activity in the ewe. Small Ruminant Research, 2002; 45:1-16. https://doi.org/10.1016/S0921-4488(02)00107-4
Gülcan, A. Ruminantlarda yem ve su tüketimi. Ankara Üniversitesi Açık Ders Materyali. 2024; Erişim adresi: https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/128404/mod_resource/content/0/3.%20HAFTA.pdf erişim tarihi: 6 Kasım 2024)
Evans G, Maxwell WMC. Salamon’s Artificial Insemination of Sheep and Goats. 8th ed. Sydney: Butterworths; 1987. p. 107-141.
Ax RL, Dally M, Didion BA, et al. Semen evaluation. Reproduction in Farm Animals, 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2000; 365-375. https://doi.org/10.1002/9781119265306.ch25
Volume
Pages
123-156
Published
January 22, 2025
Copyright (c) 2025 Academician Publishing Book Portal
